اشاره : با (( سفینه تبریز )) به وسیله مقاله (( عرفان اصیل ایرانی در سفینه تبریز )) نوشته دکتر پور جوادی در سال ۱۳۸۰ در کتاب اشراق وعرفان تجدید چاپ شده بود آشناشدم . مدتی بعد به بهانه برگزاری همایش (( فلسفه اسلامی چاشها وتوانمندیها )) ( ۲۶ آذر ۱۳۸۲) با دکتر پور جوادی تماس گرفتم واز ایشان برای حضور در همایش دعوت کردم . در اثنای صحبت به (( سفینه تبریز )) اشاره کردم وپرسیدم آیا قصد دارید آن را چاپ کنید ؟ دکتر پور جوادی از شنیدن این حرف خیلی خوشحال شد وگفت : (( شما اولین تبریزی هستید که در مورد سفینه تبریز سوال می کنید . بله مدتی است که سفینه تبریز را منتشر کردیم . دکتر پور جوادی به همراه چند نفر دیگر از اساتید در آن همایش حضور پیدا کردند وایشان در آن مجلس سخنانی نیز در خصوص سفینه ارائه کردند . ( ر.ک به : گزارش سخنرانی دکتر پورجوادی با عنوان (( نقش آذربایجان در تاریخ فلسفه اسلامی )) در مجله اشراق سال اول شماره اول ۱۳۸۳) بعد از همایش بهمت چند کتابفروش معتبر شهر ( بخصوص دهخدا وسپهر ) نسخه هایی از کتاب سفینه تبریز ارائه شد وبفروش رفت . این اولین قدم برای شناسایی سفینه به مردم تبریز بود . اوایل ۱۳۸۳ با دکتر پور جوادی تماس گرفتم . چون قبلاْ هم تماس گرفته بودم می دانستم که چند روز ی در تهران تشریف نداشتند . اولین سوالی که پرسیدم این بود که کجا تشریف داشتید ؟ ایشان گفتند که برای شرکت ر همایش سفینه تبریز به هلند رفته بودم وپس از ان هم ایشان و هم من از وضع فرهنگی حاکم بر ایران واینکه مردم ما ومسئولان ما قدر مواریث فرهنگی خود را نمی دانند صحبت کردیم ودر واقع گله کردیم . از آن روز من تصمیم گرفتم قدمی در جهت معرفی سفینه به عنوان یک میراث مکتوب جهان اسلام بردارم . بالاخره با حمایت دکتر جوانپور رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تبریز ومساعدت همکاران ایشان واهالی فرهنگ تبریز ۱۷ و۱۸ آبان موفق شدیم همایش سفینه تبریز را برگزار کنیم وگام دیگری در آشنایی مردم ومخصوصاْ جوانان با فرهنگ ایرانی - اسلامی برداریم . در ادامه بخش هایی از سخنرانی های اساتید حاضر در همایش خواهد آمد . در انتخاب این جملات ارتباط مستقیم با تبریز عمومي بودن مطلب ملاک قرار گرفته است . دکتر پورجوادی ودکتر صادقی روز اول ودکتر دادبه واستاد آل داوود روز دوم همایش به سخنرانی پرداختند . هیات رئیسه همایش نیز دکتر رشید عیوضی ، دکتر اسماعیل رفیعیان ودکتر سیروس برادران شکوهی بو.دند .
دکتر نصرالله پور جوادی : تبریز مرکز فرهنگی جهان اسلام در قرن هفتم
بنده در سالهای گذشته در تحقیقاتی که در زمینه فرهنگ ایران داشته ام به مناسبت هایی توجهم به دوره هایی از تاریخ شهرهای ایران جلب شده است . زمانی نیشابور از نظر فرهنگی مهمترین شهر ایران در قرنهای چهارم - پنجم وششم - تا پیش از حمله مغول - بوده زمانی اصفهان در قرن سوم وچهارم مهم بوده که نظر مردم را به خود جلب کرده . در این دوره اصفهان مرکزی برای اهل حدیث بوده ومحدثان وادبایی که به زبان عربی شعر می گفتند در آن گرد آمده بودند . یا شیراز در قرن نهم در اوج شکوفایی خود بود . از ۱۰ سال پیش توجه من به شهر تبریز قرن هفتم هجری جلب شده است در تبریز این دوره - دوره ایلخانان مغول - حقیقتاْ یک رنسانس فرهنگی صورت گرفته است ودستاوردهای آن نه تنها برای تبریز بلکه برای کل فرهنگ ایران زمین مایه شکوفائی ومنشاء اثر بوده است . البته این مطلبی نبوده که من آن را کشف کرده باشم . خیلی از محققان به این مطلب اشاره کرده اند . آقای دکتر مرتضوی در این باره کتابی نوشته اند با عنوان مسائل عصر ایلخانی وبه جایگاه تبریز اشاره کرده اند . اما آنچه که شخصاْ عرض می کنم وبرای آن تاکید دارم این است که تبریز این دوره مرکزیت فرهنگی جهان اسلام را برعهده داشته است . در همین بین که من در باره فرهنگ تبریز مطالعه می کردم . آقای دکتر علی اشرف صادقی وآقای علی آل داوود اطلاع دادند که نسخه ای خطی از همین دوره شناسایی شده وکتابخانه مجلس آن را خریده است . من علاقمند شدم وبرای دیدن آن به کتابخانه مجلس رفتم ودیدن همان و شیفتگی مه به این نسخه همان . الین کتاب یکی از چیزهایی که نشان می داد همان نکته ای بود که قبلاْ به آن رسیده بودم . سفینه تبریز در واقع نشان می دهد که وضع فرهنگی تبریز در نیمه دوم قرن هفتم یعنی در بهترین دوره فرهنگی تبریز چگونه بود چه آثاری واز چه اشخاصی بیشتر مورد توجه بوده وچه متفکرانی در این شهر حضور داشتند . بیشتر اشخاصی که در اینجا معرفی شده اند برای محققان تازگی داشت . ۱۱ اثر از حاجی بله که یک شخصیت بزرگ فرهنگی وحتی سیاسی تبریز بوده در سفینه تبریز مندرج است . این حاجی بله شخصی بوده که با صاحب دیوان به آسیای صغی رفته ( برای مصادره اموال معین االدین پروانه ) یا وقتی نزاری قهستانی در همان ایام جوانی به تبریز می آید وکتابش را به این شخص یعنی حاجی بله تقدیم می کند . خود ابوالمجد - کاتب سفینه - با عظمت از او یاد می کند . ما پیش از پیدا شدن سفینه از این شخصیت بزرگ اطلاع بسیار مختصری داشتیم . اما سفینه نشان می دهد که این شخص چقدر آثار داشته وچقدر نفوذوتاثیر فرهنگی و معنوی داشته است . یا شاعری به نام عطایی ومنظومه عشق نامه او در این سفینه معرفی شده است این اثر را قبلاْ به عراقی نسبت داده بودند وجزو آثار او چاپ می کردند . بعضی از محققان حدس زده بودند که این اثر نباید از عراقی باشد . سفینه نشان می دهد که این منظومه از شاعر تبریزی به نام عطایی است . جلاالدین عتیقی ودیگر شخصیتها نیز از این جمله اند . تمامی شهرها دوره های اوج حضیض داشته اند . تبریز هم همین طور است . شکوفایی تبریز تازمان حمله سلطان سلیم ادامه داشته است . در سال ۹۱۸ سلطان سلیم تبریز را تصرف کرد . وقتی تبریز را تصرف می کند برای تبریز حاکم نمی گذارد کارهایی که معمولاْ سلاطین پس از تصرف شهری انجام می دهند انجام نمی دهد بلکه می آید هرچه ادیب - دانشمند هنرمند وفیلسوف بوده از تبریز برمی دارد وبا خود به استانبول می برد . مایه های فرهنگی استانبل وقتی که استانبول شد همه از سیصد سال فعالیتهای فرهنگی تبریز نشات گرفته است . بعد از آن تبریز دیگر آن تبریز نبود ونشد . البته شهرهای بزرگی در تاریخ بودند که حالا اسمی از آنها نمانده . مثل مرو . باید خوشحال بود که تبریز هنوز وجود دارد وشهر بزرگی است وچنین همایشی در آن برگزار می شود . چراغ فرهنگ وادب در آن کم سو شده اما خاموش نشده است .
دکتر اصغر دادبه : ادبيات فارسي در تبریز
چنانچه آقای دکتر پورجوادی اشاره کردند تبریز در نیمه دوم قرن هفتم ونیمه اول قرن هشتم در اوج بوده است . این حرف کاملاْ درست است ولی نکته ای که من می خواهم به آن اضافه کنم این است که تبریز از نظر ادب فارسی پیش از ان هم مهم بوده است . از آغازی که شعر دری می شناسیم وفرهنگ پس از اسلام تا سده ششم وهفتم سپس آن در همه این دوره ها تبریز مهم بوده . با طلوع شعر فارسی با رودکی که آدم الشعرای شعر فارسی است . اولین جایی که شعر دری پس از ماوراءالنهر وخراسان بزرگ طلوع می کند تبریز وآذربایجان است . کمتر از یک قرن از آغز شعر فارسی گذشته که قطران در تبریز ظهور می کند وقطران را نیز باید آدم الشعرا ی دیار آذربایجان بدانیم . وتعبیرهایی که برای قطران بکار برده اند ویا خود بکار برده ( مانند فخرالشعرا ) ونیز به حکم عقل ومنطق که هیچ آدم بزرگی به یکباره وبدون زمینه آدم بزرگ نمی شود همه نشان می دهد که شعراء بسیاری در تبریز بوده اند وزمینه ای برای شکوفایی شعر فارسی در آن وجود داشته است . قرن پنجم دوره اول حرکت است . از قرن ششم تا قرن نهم را باید دوره دوم حرکت بدانیم و(( سفینه تبریز )) مربوط به همین دوره است ونشان می دهد که از نظر ادب فارسی در تبریز چه خبرهایی بوده است . از قرن ششم به بعد ما شاهد تغییر سبک در زبان فارسی هستیم . همیشه پیش از اینکه تغییری در سبک اتفاق بیفتد یک حرکت بنیادین لازم است . این حرکت بنیادین نیز در تبریز روی داد . تحول سبک خراسانی به سبک عراقی از تبریز وآذربایجان آغاز شد ونظامی وخاقانی ومجیر بیلقانی وظهیر فاریابی زمینه سازان این تغییر بودند . ظهیر فاریابی در این دوره است که به تبریز می آید ونقش خودرا ایفا می کند نسخه ای که از دیوان ظهیر در سفینه تبریز مندرج است وچند نسخه دیگر نشان می دهند که ظهیر باقصایدش ( ونه غزل هایش ) در این جریان تاثیر گذار بوده است . چرا که او بیش از ۹ غزل نسروده که اینها هم به نظر من در اصل غزل نبوده اند بلکه تغزلهایی بوده اند مربوط به قصایدی که یا سروده نشده اند ویا از بین رفته اند .
دکتر علی اشرف صادقی : اهمیت سفینه تبریز از نظر زبان شناسی
از نظر زبان شناسیث بنده به دو مورد از اهمیت سفینه تبریز اشاره می کنم . اولاْ از نظر زبان فارسی قدیم ترین نسخه لغت فرس اسدی طوسی در این کتاب است . مرحوم استاد اقبال آشتیانی در تصحیح خود نسخه ای از لغت فرس را مبنای چاپ قرار داده که آن نسخه خود از روی نسخه سفینه تبریز استنساخ شده بود . بنده اغلاط هر دو نسخه را در مقاله ای بطور مفصل مورد بررسی قرارداده ام . نسخه مندرج در سفینه تبریز به احتمال قوی از روی نسخه خود اسدی استنساخ شده است . چون شواهد آن برای هر لغت اندک است . بر مبنای برخی قرائن مسلم شده که اسدی یافتن شواهد متعدد را بعهده شاگردانش گذاشته بوده وکمی وزیادی شواهد در نسخه های متعدد لغت فرس به این مطلب بر می گردد . دومین اهمیت سفینه از نظر زبانشناسی وزبان فارسی وجود تعداد زیادی فهلوی در این سفینه آمده است که برخی از آنها با عناوین (( اورامنان )) و(( شروینیان )) ذکر شده است . منبعی که تاکنون از منابع شناخته شده بیشترین فهلوی در آن مندرج است همین سفینه تبریز است . پهلوی که بعد ها به فهلوی تغییر یافته است نام زبان اشکانیان بوده که زبان قدیم ایران از ری تا همدان وآذربایجان واصفهان وکاشان بشمار می آمده است .
استاد سید علی آل داوود : سیمای تبریز در قرن هفتم و هشتم به روایت سفینه تبریز
چهره فرهنگی وعلمی واجتماعی شهر تبریز در اواخر قرن هفتم واوایل قرن هشتم را بخوبی می توان با تورق وبررسی رسالات وآثار مندرج در سفینه تبریز بدست آورد . تبریز در این زمان دوران رونق حیات فرهنگی خودرا سپری می کرد . تبریز در این زمان مرکز تجمع دانشمندان وادیبان وشاعران نام بردار بوده وجز تبریزیان کسانی از شهرها وحتی مناطق دور دست به این شهر برای دانش اندوزی روی آوردند ویا به سبب رونق اقتصادی سکونت واقامت در آن را بر جاهای دیگر ترجیح می دادند . در سفینه تبریز مستقیماْ به این مسائل پرداخته نشده لیکن با تفحص وتدقیق در بین مطالب مندرج در آنها می توان اطلاعات بسیار مهمی از تاریخ واوضاع علمی وفرهنگی واجتماعی این شهر استخراج کرد . خوشبختانه گردآورنده سفینه تبریز شخصی بافرهنگ وروشن بین بوده واز توجه به مسائل عصر خود غفلت نکرده است . اشاره به برخی از گفته ها وروایات رایج در میان مردم وزبان محاوره ونقل برخی ابیات به شیوه زندگانی دانشمندان آأن روزگار موید این معناست . اشاره به حکایت در خصوص زندگی فخر رازی در تبریز ومناسبات میان شعرا مانند روابط خاقاني با دیگر شعرای تبریز از جمله این مطالب است . متاسفانه از این قبیل اشارات در متون کهن بسیار اندک است ویکی از دلایل اهمیت سفینه همین ویژگی آن است .
نویسنده: حسن اسدی تبريزي
