به عنوان سوال اول اجازه دهید بپرسم منظور از سفینه تبریز چیست ؟
سفینه تبریز عنوان مجموعه خطی است که در اواخر قرن هفتم واوایل قرن هشتم توسط شخصی بنام ابوالمجد تبریزی در تبریز گردآوری وکتابت شده است . اما چرا عنوان این مجموعه سفینه تبریز گذاشته شده است؟ می دانیم که سفینه لغتی عربی به معنای کشتی است اما در بحث نسخه های خطی معنای دیگری پیدا کرده است . سفینه بیاضی ( نوعی نسخه خطی از جهت اندازه وشکل ) است که قطعش طولانی باشد وبهنگام گشودن در جهت طول شبیه به کشتی شود . به بیان ساده تر وغیر فنی ، سفینه نوعی جُنگ خطی از نظر اندازه وکیفیت ظاهری است ( نسخه ها از نظر اندازه وظاهر انواعی دارند ) پس معنای سفینه روشن شد . چون این سفینه در تبریز کتابت شده عنوان (سفینه تبریز )به آن داده شده است .
این نسخه خطی چه امتیاز واهمیتی دارد که به خاطر آن همایش ترتیب داده می شود ؟
این نسخه از چند جهت عمده اهمیت دارد . اول – این نسخه در واقع مجموعه ای از نسخه هاست . بیش از دویست کتاب و رساله در علوم ومعارف مختلف در آن کتابت شده است . متخصصان وصاحب نظران مسائل نسخه شناسی معتقدند که چنین مجموعه ای تاکنون پیدا نشده است ، نه تنها در تمدن ایرانی – اسلامی بلکه در هیچ تمدنی ، تاکنون از اینکه چنین مجموعه ای با این خصوصیات در منطقه پیدا شده باشد ، گزارشی داده نشده است .
دوم ، بخش قابل توجهی از آثار این مجموعه منحصر به فرد هستند یعنی پیش از شناسایی سفینه در هیچ جایی شناسایی نشده اند .
بخش دیگری از این آثار نیز نسخه دوم نسخه هایی هستند که فقط یکبار شناسایی شده بودند .
3) این نسخه چند سال پس از قتل خواجه رشیدالدین وتخریب کتابخانه ربع رشیدی کتابت شده است . کاتب این مجموعه به احتمال قوی به کتابخانه ربع رشیدی دسترسی داشته وآثار این مجموعه را از آن کتابخانه انتخاب کرده است . این مطلب به ما کمک می کند تا اطلاعات دقیق تری از دوره اوج فرهنگ تبریز در عصر خواجه رشیدالدین بدست بیاوریم . بدانیم علما وفضلای تبریز به چه آثاری دسترسی داشته اند ، چه آثاری خود بوجود آورده اند وبطور کلی در زمینه مختلف علم ومعرفت چه گرایشاتی داشتند این اطلاعات در تدوین تاریخ علم ، تاریخ فلسفه ، تاریخ عرفان ، تاریخ ادبیات و... به پژوهشگران بسیار کمک خواهد کرد .
4) اهمیت دیگر سفینه تبریز این است که شخصیت های فرهنگی وعلمی جدیدی را به ما معرفی می کند . این شخصیتها کسانی هستند که پیش از این تنها اسمی ویا اطلاعاتی کلی درباره آنها داشتیم ولی پس از پیدا شدن سفینه ما اطلاعاتمان درباره آنها بیشتر شد وبالاتر ازآن ما به آثار مکتوب آنها دست پیدا کردیم .
مواردی که بنده برای اهمیت سفینه شمردم ظاهر قضیه است . اصل وباطن قضیه این است که نکات ومعلومات بسیاری در لابلای رساله های سفینه وجوددارد که سبب می شود افق های جدیدی بروی پژوهشگران حوزه های مختلف علم واندیشه گشوده شود ومعرفت های جدیدی درخصوص فرهنگ وتمدن ایرانی – اسلامی بدست آید وشما می دانید که دربازسازی گذشته ها ودرمعرفت بگذشته تمدنی عبارت کوتاه وحتی کلمات اهمیت دارند حال که توانستیم به چنین مجموعه عظیمی دسترسی پیدا کنیم باید مسرور وخوشحال باشیم وقدر آن را بدانیم .
برخی باشنیدن عنوان (( سفینه تبریز )) فکر می کنند این مجموعه درباره تبریز است . آیا این برداشت صحت دارد ؟
خیر . سفینه از تبریز است اما تماماً درباره تبریز نیست بلکه برخی از رساله های آن مربوط به تبریز وشخصیت های تبریزی است . قسم اخیر ( آثار شخصیتهای تبریز ) نیز بااینکه به نوعی به تبریز مربوط می شود اما در باره تبریز نیست بلکه رساله های کلامی ، عرفانی وادبی نوشته این شخصیت است .
پس منظور از ((تبریز درآئینه سفینه تبریز )) چیست ؟
این عنوان را ما مدیون استاد دکتر پور جوادی هستیم . ایشان چه در مقالاتشان وچه در صحبتهای شفاهی خود درباره سفینه روی این مطلب تاکید دارند که سفینه آئینه ای از وضعیت فرهنگی وادبی تبریز است به این معنا که جمع آمدن این آثار در سفینه صرفاً به علایق شخصی گردآورنده آن ربطی ندارد بلکه بیانگر علایق وگرایشان ووضعیت وجو فرهنگی تبریز است که شخص ابوالمجد نیز تحت تاثیر آن جو بوده . سفینه نشان می دهد که فضلای تبریز درفلسفه چه گرایشی داشته اند ،عرفان مورد توجه درتبریز چه نوع عرفانی بوده است ، درادبیات کدام ژانرها وچه موضوعات وقالب هایی بیشتر مورد توجه بوده ومسائلی از این قبیل .
پس از انتشار عکس سفينه تبريزبه چه میزان به آن توجه شد
درطول این چند سال مقالاتی درخصوص سفینه نوشته شده . برخی از رساله های سفینه تصحیح ونوشته شده . برخی دیگر تصحیح شده ولی منتشر نشده ( مقاله شناسی وکتاب شناسی سفینه درویژه نامه همایش منتشر خواهد شد ) برخی از رساله های سفینه درتصحیح مجدد بعضی متون مورد استفاده قرار گرفته . بعنواغن نمونه : رسانه عقل سرخ سهروردی که با عنوان رساله المشرق درسفینه درج شده ، توسط آقای دکتر پور جوادی بااستفاده از نسخه سفینه مجدداً تصحیح شده .
وهمچنین درسال 1383 همایشی با موضوع سفینه تبریز دردانشگاه لیدن هلند به کوشش آقای اصغر سید غراب برگزار شد . وامسال که ما همایش سفینه تبریز را برگزار خواهیم کرد درایران نهاهایی برای برگزاری همایش سفینه تبریز تلاشهایی کرده بودند که متاسفانه موفق به برگزاری نشدند . بنده مدتها دراین فکر بودم ، بالاخره توانستم موافقت ریاست محترم دانشگاه آزادتبریز جناب آقای دکتر جوانپوررا جلب کنم تا این همایش برگزار شود .
این همایش نخستین همایش درموضوع سفینه تبریز در ایران است .
با وجود این ، کارهای زیادی باید درخصوص سفینه انجام شود . لازم است متخصصان رشته های مختلف به بررسی رساله های سفینه بپردازند تاکنون درخصوص رساله های علمی سفینه کار جدی نشده . در معرفی وتعیین اهمیت تک تک رساله ها جز آنچه استاد حایری بطور مختصر نوشته اند کار مهمی صورت نگرفته و...
. . . . . و سخن پاياني
دوست دارم درباره اهداف این همایش سخن بگویم . مهمترین هدف از برگزاری این همایش وهمایشها ونشستها یی از این قبیل ( همانند نشستهای ماهانه هنر ، فلسفه وادبیات که به کوشش این جانب برگزار می شود ) تجدید فعالیتهای جدی علمی وفرهنگی وتغیر زائقه معرفتی مردم عزیزمان است . این که موضوعات جدیدی را وارد فضای فکری شهرمان بکنیم . توجه پژوهشگران وعلاقمندان به مسائل فرهنگی را به آنچه که کمتر به آن توجه دارند جلب کنیم . مثلاً با همین همایش سفینه تبریز ازهان مردم متوجه میراث مکتوب فرهنگمان می شوند . یا با نشستهای ماهانه ازهان مردم به موضوعات حوزه اندیشه معطوف می شود واین دقیقاً یعنی جهت گیری بمنظور پر کردن خلاهای معرفتی شهر . در طول این چهارسال که از انتشار سفینه می گذرد یک مقاله تحقیقی در خصوص آن از طرف اساتید ومحققان تبریز نوشته نشده است ( البته برخی مقاله ها بمنظور معرفی کلی سفینه درروزنامه ها وهفته نامه ها نوشته شده )
این نکته چه چیزی را می رساند ؟ تنها در خصوص این موضوع نیست . درزمینه های دیگر نیز وضع بهتر ازاین نیست . متاسفانه مراکز علمی وفرهنگی تبریز چندان فعال نیستند . یکی از اهداف این همایش وبرنامه هایی از این قبیل ایجاد شور ونشاط علمی وآشنایی با دیدگاههای اساتید وپژوهشگران مرکز ( پایتخت) وسرانجام برانگیختن اساتید وپژوهشگران بومی برای تحقیق وپژوهش بیشتر است .جا دارد به این نکته هم اشاره کنیم که این جانب باسخن عده ای از اساتید واهالی فرهنگ که معتقدند که تمامی همایشها غیر مفید هستند مخالفم . بلی بسیاری از همایشها بر اساس مصالح ومنافع شخصی یا سازمانی تشکیل می شوند اما همایشهایی هم هستند که چنین نیستند . امیدوارم همایش سفینه تبریز باتوجه به ترکیب سخنرانان ومیمانان همایش از دسته اخیر باشد ومفید واقع شود .
همایش روزهای چهارشنبه و پنج شنبه 17و 18 آبان از ساعت 30/9 صبح برگزار خواهد شد . ریز برنامه ها و زمانبندی سخنرانها روز اول به اطلاع علاقمندان خواهد رسید . همایش هردو روز فقط درنوبت صبح برگزار خواهد شد .
